Bạn có bao giờ nghe câu "trẻ con học ngoại ngữ nhanh hơn người lớn" và cảm thấy hơi hụt hẫng? Rất nhiều người Việt Nam ở độ tuổi hai mươi, hai mươi lăm, ba mươi mang trong mình một nỗi lo: mình đã lỡ mất "thời điểm vàng" để học tiếng Anh rồi. Nhưng sự thật có đúng như vậy không? Và quan trọng hơn, những gì bạn đã trải qua trong đời - những công việc bạn đã làm, những kỹ năng bạn đã tích lũy, ngay cả những thói quen mà bạn cho là "tồi" - thực ra đều có thể trở thành vũ khí bí mật giúp bạn học tiếng Anh nhanh hơn bạn nghĩ.
Những điều "vô dụng" lại chính là tài sản
Trong cuốn sách Mindshift, tiến sĩ Barbara Oakley - nữ giáo sư kỹ thuật từng là một người hoàn toàn "mù" toán và ghét khoa học từ bé - đã chứng minh một điều gây bất ngờ: những kiến thức và kỹ năng tưởng chừng như "vô dụng" từ quá khứ lại trở thành lợi thế lớn nhất khi bạn bắt đầu học một lĩnh vực mới (Oakley, 2017).
Barbara kể về câu chuyện của Tanja de Bie, một phụ nữ Hà Lan bỏ đại học năm hai mươi tuổi để nuôi gia đình. Tanja làm thư ký ở nhiều nơi, không có bằng cấp cao. Nhưng cô có một sở thích đặc biệt: chơi game trực tuyến. Trong suốt gần mười năm, Tanja quản lý cộng đồng game, học cách xử lý xung đột trực tuyến, thiết kế trang web và điều hành nhóm người từ khắp nơi trên thế giới.
Một ngày nọ, trường đại học Leiden - nơi Tanja đang làm thư ký - cần người quản lý diễn đàn cho một khóa học trực tuyến về chủ đề khủng bố. Không ai trong trường biết thế nào là "troll" trên mạng, nhưng Tanja thì quá rành. Thế là cô từ một thư ký trở thành chuyên gia quản lý cộng đồng trực tuyến cho trường đại học danh giá nhất Hà Lan. Sở thích "vô dụng" ấy đã biến thành công việc mơ ước.
Câu chuyện này nhắc chúng ta rằng: bạn không biết kỹ năng nào từ quá khứ sẽ phát huy tác dụng trong tương lai. Và điều này đặc biệt đúng khi bạn học ngoại ngữ.
Hiện tượng "chuyển giao học tập" - Bạn đã biết nhiều hơn bạn nghĩ
Trong tâm lý học giáo dục, có một khái niệm rất quan trọng gọi là chuyển giao học tập - hay còn gọi là "transfer of learning". Đây là hiện tượng khi kiến thức và kỹ năng từ một lĩnh vực này được áp dụng vào một lĩnh vực khác, giúp bạn học nhanh hơn so với người mới bắt đầu hoàn toàn (Wikipedia, Transfer of learning).
Nói cách khác: bạn không bắt đầu từ con số không. Dù bạn chưa từng học tiếng Anh bài bản, não bạn đã chứa đựng hàng ngàn mẫu hình học tập từ những việc bạn làm hàng ngày.
Hãy thử nghĩ xem:
- Bạn từng học nấu ăn? Bạn đã biết cách làm theo công thức, ghi nhớ nguyên liệu và thứ tự các bước. Đó chính là kỹ năng học từ vựng và ngữ pháp tiếng Anh.
- Bạn từng chơi thể thao? Bạn hiểu tầm quan trọng của việc tập luyện đều đặn, không bỏ cuộc khi mệt. Đó chính là tinh thần cần thiết để học ngoại ngữ mỗi ngày.
- Bạn từng làm bán hàng hoặc chăm sóc khách hàng? Bạn đã biết cách giao tiếp, đọc cảm xúc người khác và diễn đạt ý tưởng. Đó chính là nền tảng cho kỹ năng giao tiếp tiếng Anh.
- Bạn từng chơi game? Bạn quen với việc thử sai, làm lại từ đầu và kiên nhẫn vượt qua màn chơi khó. Đó chính là thái độ cần có khi học ngôn ngữ mới.
Mỗi một trải nghiệm sống đều rèn luyện cho bạn một số kỹ năng tư duy mà bạn hoàn toàn có thể "chuyển giao" sang việc học tiếng Anh.
Người lớn học ngoại ngữ có những lợi thế mà trẻ con không có
Nhiều nghiên cứu về lĩnh vực học ngôn ngữ thứ hai cho thấy rằng, dù trẻ em có lợi thế về phát âm tự nhiên, thì người lớn lại vượt trội ở khả năng hiểu ngữ pháp, chiến lược học tập và khả năng liên kết kiến thức (Wikipedia, Second-language acquisition).
Barbara Oakley chính là một ví dụ sống động. Bà lớn lên ở gia đình chỉ nói tiếng Anh, từng học tiếng Tây Ban Nha ở trường trung học và thất bại thảm hại. Nhưng khi trưởng thành, bà đã học tiếng Nga và trở thành thông dịch viên cho quân đội Hoa Kỳ. Sau đó, bà chuyển hướng học kỹ thuật - lĩnh vực bà từng ghét nhất - và trở thành giáo sư kỹ thuật danh tiếng. Khóa học trực tuyến "Learning How to Learn" của bà trên nền tảng Coursera đã thu hút hàng triệu học viên từ hơn hai trăm quốc gia (Coursera, Learning How to Learn).
Điều gì đã giúp Barbara thành công? Không phải vì bà thông minh hơn người khác. Mà vì bà đã dùng chính những kỹ năng từ quá khứ để hỗ trợ việc học mới:
- Kỷ luật từ thời gian trong quân đội giúp bà duy trì thói quen học tập đều đặn.
- Kinh nghiệm học ngoại ngữ giúp bà hiểu cách não bộ tiếp thu ngôn ngữ.
- Sự kiên nhẫn từ việc học tiếng Nga giúp bà không bỏ cuộc khi đối mặt với toán học.
Bạn thấy đó, mỗi bước đi trong cuộc đời đều không phải là bước đi lãng phí.
Những lợi thế cụ thể của người lớn khi học tiếng Anh
Hãy nhìn nhận sự thật: não bộ người lớn có những ưu điểm rất riêng mà trẻ nhỏ chưa có:
- Khả năng phân tích và so sánh: Khi bạn gặp một cấu trúc ngữ pháp tiếng Anh mới, bạn có thể ngay lập tức so sánh nó với tiếng Việt, tìm ra điểm giống và khác. Trẻ nhỏ không thể làm điều này.
- Kinh nghiệm sống phong phú: Bạn đã trải qua nhiều tình huống giao tiếp, nhiều ngữ cảnh khác nhau. Khi học từ vựng tiếng Anh, bạn có thể liên kết từ mới với trải nghiệm thật của mình, giúp ghi nhớ sâu hơn.
- Động lực rõ ràng: Bạn biết chính xác mình học tiếng Anh để làm gì - xin việc, thăng tiến, du lịch hay kết bạn. Động lực này mạnh hơn rất nhiều so với một đứa trẻ bị ép học trên lớp.
- Kỹ năng quản lý thời gian: Bạn đã biết cách sắp xếp công việc, ưu tiên nhiệm vụ. Bạn có thể tự xây dựng lịch học phù hợp với bản thân.
- Sự kiên trì đã được rèn luyện: Bạn đã từng vượt qua khó khăn trong công việc, trong cuộc sống. Tinh thần ấy chính là vũ khí mạnh nhất khi học ngoại ngữ.
Những "thói quen xấu" chứng tỏ bạn có khả năng học
Bạn có hay tự trách mình vì những thói quen "không tốt"? Ví dụ như:
- Hay lướt điện thoại thay vì đọc sách - nhưng thực ra bạn đang tiêu thụ nội dung, xử lý thông tin liên tục.
- Nghỉ giải lao liên tục khi làm việc - nhưng thực ra bạn đang áp dụng chiến lược nghỉ ngơi có chủ đích giống kỹ thuật Pomodoro mà Barbara Oakley đề cập trong sách.
- Hay xem phim, nghe nhạc thay vì "học bài" - nhưng thực ra bạn đang tiếp xúc với ngôn ngữ một cách tự nhiên.
- Thích tranh luận, bàn luận trên mạng - nhưng thực ra bạn đang rèn luyện kỹ năng diễn đạt và bảo vệ quan điểm.
Oakley kể về Graham Keir, một nghệ sĩ nhạc jazz xuất sắc từng theo học tại trường âm nhạc Juilliard danh giá. Graham toàn điểm kém ở môn toán và khoa học hồi trung học. Vậy mà sau đó, anh quyết định chuyển sang học y khoa. Kỹ năng quan trọng nhất giúp Graham thành công? Chính là kỷ luyện từ việc tập đàn hàng ngày. Anh biết cách kiên nhẫn lặp đi lặp lại, biết cách đối mặt với sự thất bại và làm lại từ đầu - kỹ năng mà bất kỳ nhạc công nào cũng phải có (Oakley, 2017).
Graham chia sẻ: "Tôi nhận ra rằng mình không chỉ cần hiểu một lần. Tôi phải luyện tập, giống như tôi đã luyện tập với cây đàn guitar. Tôi gặp giáo viên và đặt câu hỏi trong lớp. Trước đây tôi không bao giờ đi tìm thêm sự giúp đỡ vì tôi không chấp nhận mình đang gặp khó khăn."
Điểm mấu chốt ở đây là: những thói quen mà bạn cho là "tồi" thực ra chứng tỏ bạn đã biết cách học. Bạn đã có kỷ luật, có khả năng thử sai, có sự tò mò. Tất cả những điều đó chỉ cần được định hướng đúng cách.
Cách biến kinh nghiệm sống thành lợi thế học tiếng Anh
Đến đây, có thể bạn đã bắt đầu thấy ánh sáng. Vậy làm sao để thực sự biến những kinh nghiệm sống thành đòn bẩy cho việc học tiếng Anh? Dưới đây là những bước cụ thể bạn có thể áp dụng ngay:
1. Lập danh sách "kỹ năng ẩn"
Hãy lấy giấy bút ra và viết ra tất cả những việc bạn đã làm trong đời - không cần to tát. Có thể là:
- Làm phục vụ quán cà phê: bạn đã học cách giao tiếp với khách hàng, ghi nhớ menu, xử lý tình huống bất ngờ.
- Chăm sóc em nhỏ: bạn đã học kiên nhẫn, lặp đi lặp lại một câu nhiều lần để dạy bé.
- Quản lý nhóm học tập hoặc dự án: bạn đã học cách điều phối, giao việc, thuyết phục người khác.
Mỗi kỹ năng trong danh sách này đều có thể chuyển thành lợi thế khi học tiếng Anh. Ví dụ, nếu bạn đã từng phục vụ bàn, bạn sẽ học các mẫu câu giao tiếp tiếng Anh trong nhà hàng nhanh hơn rất nhiều vì bạn đã có ngữ cảnh thật trong đầu.
2. Liên kết từ vựng mới với trải nghiệm cá nhân
Đừng học từ vựng một cách máy móc. Hãy liên kết mỗi từ mới với một kỷ niệm hoặc trải nghiệm cụ thể của bạn. Ví dụ:
- Từ "deadline" - nhớ đến lần bạn phải thức trắng đêm để nộp bài đúng hạn.
- Từ "negotiate" - nhớ đến lần bạn mặc cả giá thuê nhà.
- Từ "overwhelmed" - nhớ đến cảm giác ngày đầu đi làm.
Khi bạn gắn từ mới với cảm xúc và trải nghiệm thật, não bộ sẽ ghi nhớ sâu hơn và lâu hơn. Đây chính là cách tận dụng kinh nghiệm sống để học nhanh hơn.
3. Dùng thế mạnh sẵn có để xây dựng phương pháp học
- Nếu bạn giỏi nấu ăn: Hãy học tiếng Anh qua các công thức nấu ăn, video hướng dẫn nấu ăn bằng tiếng Anh. Bạn sẽ hiểu nhanh vì đã quen với các khái niệm.
- Nếu bạn yêu thể thao: Hãy xem các trận đấu có bình luận tiếng Anh, đọc tin tức thể thao bằng tiếng Anh. Bạn đã hiểu nội dung, việc còn lại chỉ là ghép ngôn ngữ vào.
- Nếu bạn thích âm nhạc: Hãy hát theo các bài hát tiếng Anh, tìm hiểu lời bài hát. Cảm giác tiết tấu và giai điệu sẽ giúp bạn nhớ từ vựng tự nhiên.
- Nếu bạn làm việc trong lĩnh vực chuyên môn: Hãy bắt đầu đọc tài liệu chuyên ngành bằng tiếng Anh. Bạn đã có kiến thức nền tảng, nên việc hiểu nội dung sẽ dễ hơn nhiều.
4. Đừng so sánh mình với trẻ con
Đây có lẽ là lời khuyên quan trọng nhất. Ngừng nói "giá như mình học từ hồi nhỏ". Bạn có những lợi thế mà một đứa trẻ mười tuổi không thể có: khả năng tự học, sự kiên trì, kinh nghiệm sống, và ý thức rõ ràng về mục tiêu.
Oakley viết trong Mindshift: "Những người thay đổi nghề nghiệp hoặc bắt đầu học một điều gì đó mới khi đã trưởng thành thường cảm thấy mình là kẻ nghiệp dư - người mới bắt đầu không bao giờ có cơ hội bắt kịp đồng nghiệp mới. Giống như những phù thủy nghĩ mình là người bình thường, họ thường không nhận ra sức mạnh của chính mình." (Oakley, 2017)
5. Áp dụng kỹ thuật "Pomodoro" kết hợp với kỷ luật bạn đã có
Kỹ thuật Pomodoro rất đơn giản: tập trung học trong hai mươi lăm phút, sau đó nghỉ năm phút. Lặp lại chu kỳ này. Cái hay của phương pháp này là nó tận dụng chính thói quen bạn đã có - khả năng tập trung vào một việc trong thời gian ngắn rồi nghỉ ngơi - và biến nó thành công cụ học tập hiệu quả.
Oakley kể rằng chính Graham Keir - chàng nghệ sĩ nhạc jazz chuyển ngành học y - đã dùng kỹ thuật này để cải thiện cách học. Thay vì đọc đi đọc lại slide nhiều giờ liền mà không nhớ gì, anh bắt đầu làm cho việc học trở thành quá trình chủ động: tập trung trong thời gian ngắn, tự kiểm tra, rồi nghỉ ngơi (Oakley, 2017).
Bạn chưa bao giờ bắt đầu từ con số không
Nếu bạn chỉ nhớ một điều từ bài viết này, hãy nhớ điều này: bạn không phải là một tờ giấy trắng khi bắt đầu học tiếng Anh. Bạn mang theo hàng chục năm kinh nghiệm sống, hàng trăm kỹ năng đã được rèn giũa, và một bộ não đã biết cách học - chỉ là bạn chưa nhận ra mà thôi.
Tanja de Bie không biết chơi game sẽ giúp cô có công việc mơ ước. Graham Keir không biết kỹ năng tập đàn sẽ giúp anh trở thành bác sĩ giỏi. Barbara Oakley không biết việc học tiếng Nga sẽ giúp bà trở thành giáo sư kỹ thuật nổi tiếng thế giới.
Và bạn cũng không biết điều gì trong quá khứ của mình sẽ trở thành chìa khóa mở ra cánh cửa tiếng Anh. Nhưng một điều chắc chắn: cánh cửa đó sẽ mở, vì bạn đã có chìa khóa trong tay từ lâu rồi.
Hãy bắt đầu ngay hôm nay. Lấy giấy bút, viết ra những kinh nghiệm bạn đã có, và tự hỏi: "Mình có thể dùng điều này để học tiếng Anh như thế nào?" Bạn sẽ bất ngờ với câu trả lời.
Tài liệu tham khảo:
- Oakley, B. (2017). Mindshift: Break Through Obstacles to Learning and Discover Your Hidden Potential. Penguin Books.
- Wikipedia. "Transfer of learning." https://en.wikipedia.org/wiki/Transfer_of_learning
- Wikipedia. "Second-language acquisition." https://en.wikipedia.org/wiki/Second-language_acquisition
- Coursera. "Learning How to Learn." https://www.coursera.org/learn/learning-how-to-learn